Diɲɛ sigida lamini don: A nɔ min bɛ dusukun ni ninakili kɛnɛya la
Diɲɛ sigidako don min bɛ kɛ san o san zuwɛnkalo tile 5, o ye hakilijiginba ye min b’a jira ko an ka sigida lamini nafa ka bon, ani ko jɛkafɔ ka kan ka kɛ walasa k’u lakana. Hali n’a y’a sɔrɔ nin don in sinsinnan fɔlɔ ye ka sigida koɲɛw jira ani ka wale sabatilenw yiriwa, a nafa ka bon fana ka jɛɲɔgɔnya jugu faamuya sigida kɛnɛya ni hadamadenw ka kɛnɛya cɛ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la dusukun ni ninakiliko siratigɛ la. Nin barokun in bɛ a lajɛ kosɛbɛ sigida kow bɛ nɔ bila kɛnɛyako ninnu na cogo min na, wa a b’a jira ko a nafa ka bon an ka kɛnɛya kɔlɔsili n’a lakanani na sigida caman yeli siratigɛ la.
Jɛɲɔgɔnya min bɛ sigida ni kɛnɛya cɛ
An sigilen bɛ sigida min na, o bɛ nɔ bila an ka kɛnɛya la tigitigi. Fiɲɛ saniyalen, ji ani dugukolo ye fɛnba ye an ka ɲɛtaa kama, k’a sɔrɔ nɔgɔ ni sigida tiɲɛni bɛ faratiba lase kɛnɛya ma. An bɛ fiɲɛ min fiyɛ, an bɛ ji min, ani an bɛ dumuni minnu dun, olu bɛɛ bɛ nɔ bila sigida cogoyaw la, o minnu bɛ nɔ bila an farikolo baarakɛcogo la ani an ka kɛnɛya bɛɛ la.
Fiɲɛ nɔgɔli ani ninakili kɛnɛya
Fiɲɛ nɔgɔli ye sigida kɛnɛyako gɛlɛyabaw dɔ ye diɲɛ kɔnɔ. Nɔgɔw i n’a fɔ fɛnɲɛnamafagalanw (PM), gazi azote (NO2), gazi ɲuman (SO2), ani ozɔni (O3) bɛ se ka don ninakilidegun kɔnɔ ka taa a fɛ, ka kɔlɔlɔ caman lase mɔgɔ ma. Nin nɔgɔ ninnu tali kuntaalajan bɛ tali kɛ ninakilibana basigilenw na i n’a fɔ sɔgɔsɔgɔninjɛ, fogonfogonlabana basigilen (EPOC), ani fogonfogon kansɛri.
· Sɔgɔsɔgɔninjɛ : Fiɲɛ nɔgɔlenw bɛ se ka sɔgɔsɔgɔninjɛ bila mɔgɔ la ani ka a taamasiɲɛw juguya. Fɛnɲɛnamafagalanw, kɛrɛnkɛrɛnnenya la PM2.5, bɛ se ka fiɲɛbɔyɔrɔw dimi, o bɛ na ni funu ye ani ka a tigi ka teli ka a yɛrɛ tanga.
· Fogonfogonlabana basigilen (COPD) : Ni mɔgɔ bɛ mɛn nɔgɔw la i n’a fɔ sigarɛti sisi, iziniw ka fɛnɲɛnamafagalanw, ani bolifɛnw ka fɛnɲɛnamafagalanw, o bɛ se ka kɛ sababu ye ka fiɲɛbɔyɔrɔw funu kuntaalajan, o bɛ na ni Ɲɛgɛnɛsiraw ye.
· Fogonfogon kansɛri : Nɔgɔ dɔw, i n’a fɔ polycycliques aromatiques hydrocarbures (PAH) minnu bɛ sɔrɔ siraba kan, olu bɛ kansɛri bila mɔgɔ la, wa u bɛ se ka dɔ fara fogonfogon kansɛri farati kan.
Dusukun ni jolisiraw ka kɛnɛya ni sigida koɲɛw
Dusukun ni jolisiraw ka kɛnɛya fana bɛ nɔba bila sigida cogoyaw la. Sɛgɛsɛgɛliw y’a jira ko fiɲɛ nɔgɔli tɛ fogonfogon dɔrɔn de minɛ, nka a bɛ nɔ jugu bila dusukun ni joli siraw fana na.
· Dusukun tantanni ni kirinni : Fɛnɲɛnamafagalanw (PM2.5) bɛ se ka don joli la, o bɛ na ni funu ni oksidan degun ye, o minnu ye dusukun ni jolisiraw ka ko kɛlenw ɲɛbila ye i n’a fɔ dusukun tantanni ni kirinni.
· Tansiyɔn jiginni : Ni mɔgɔ bɛ to ka fiɲɛ nɔgɔ, o bɛ tali kɛ tansiyɔn jiginni na. Nɔgɔw bɛ se ka kɛ sababu ye ka joli siraw gɛlɛya, ka dɔ fara baara kan dusukun kan ani ka na ni tansiyɔn jiginni ye.
· Jolilabanaw : Fiɲɛ nɔgɔli bɛ joli siraw gɛlɛyali teliya, joli siraw la, o bɛ se ka kɛ sababu ye ka koronawirisi ni dusukunnabana wɛrɛw lase mɔgɔ ma.
Kɛnɛya kɔlɔsili nafa
Ni an y’a jateminɛ ko sigida kow bɛ nɔba bila ninakili ni dusukun ni jolisiraw kɛnɛya la, a nafa ka bon ka kɛnɛya kɔlɔsili bila jɔyɔrɔ fɔlɔ la. Ni aw bɛ to ka sɛgɛsɛgɛli ni sɛgɛsɛgɛli kɛ, o bɛ se ka dɛmɛ don ka bana taamasiɲɛw dɔn joona ani ka furakɛli nɔgɔya waati bɛnnen na.
· Ninakili kɛnɛya kɔlɔsili : Fogonfogon baarakɛcogo sɛgɛsɛgɛli (PFT), i n’a fɔ spirometry, olu bɛ se ka fogonfogon baara jateminɛ ani ka banaw dɔn i n’a fɔ sɔgɔsɔgɔninjɛ ni Ɲɛgɛnɛsiraw joona. Fiɲɛ hakɛ kɔlɔsili ani ka dɔ bɔ nɔgɔw tali la, o fana bɛ se ka dɛmɛ don ninakili kɛnɛyako ɲɛnabɔli la. Ka fara o kan, . nebulizɛriw jɔyɔrɔ ka bon ninakili kɛnɛya la, u kɛtɔ ka furaw lase fogonfogon ma k’u kɛ sisi finman ye, o bɛ a to bana taamasiɲɛw ka lafiya teliya la ani ka ɲɛ. U nafa ka bon kɛrɛnkɛrɛnnenya la sɔgɔsɔgɔninjɛ ni Ɲɛgɛnɛsiraw bɛ mɔgɔ minnu na, barisa u bɛ furaw fiyɛli nɔgɔya ka taa a fɛ, ka ninakilicogo ɲɛ, ani ka fogonfogon baara bɛɛ lajɛlen ɲɛ.
· Dusukun ni jolisiraw ka kɛnɛya kɔlɔsili : A bɛ kɛ tuma bɛɛ tansiyɔn sɛgɛsɛgɛli , kolosinsinnan hakɛ, ani dusukun tantanni kɔlɔsili nafa ka bon kosɛbɛ dusukun ni jolisiraw banaw kunbɛnni n’u kunbɛnni na. Sigida fɛnw dɔnni ani u nɔfɛkow, o bɛ se ka ɲɛnamaya kɛcogo suganditaw ɲɛminɛ walasa ka faratiw nɔgɔya.
Diɲɛ sigida lamini don: Weelekan min bɛ kɛ ka baara kɛ
Diɲɛ sigidako don bɛ kɛ yɔrɔba ye walasa ka mɔgɔw bila u hakili la jɛɲɔgɔnya gɛlɛn min bɛ sigida ni hadamadenw ka kɛnɛya cɛ. O ye welekan ye ka ɲɛsin mɔgɔ kelen-kelen bɛɛ ma, sigidamɔgɔw ani gɔfɛrɛnamanw ma, u ka wale sabatilenw ta minnu bɛ an ka dugukolo n’an ka ɲɛtaa bɛɛ lakana.
· Mɔgɔ kelen-kelen bɛɛ ka wale : Ka dɔ bɔ mɔgɔ yɛrɛ ka dɛmɛ na nɔgɔli la ni foroba mɔbiliw tali ye, ka dɔ bɔ tiɲɛni na, ani ka dɛmɛ don fɛnw na minnu tɛ sigida tiɲɛ.
· Sigidamɔgɔw ka jɛkafɔ : Ka aw sen don sigida saniya baara la, jirituru, ani lafaamuyali kanpaɲiw la walasa ka sigida lamini cogoyaw ɲɛ.
· Politiki lafasali : Ka politiki ni sariyasunw dɛmɛ minnu kun ye ka nɔgɔya dɔgɔya, ka fanga kura sɔrɔlenw yiriwa, ani ka sigida nafolo lakana.
Kuncɛli
Diɲɛ sigidako don seli tɛ dan sigida waleɲumandɔn dɔrɔn ma, nka k’a dɔn fana ko an ka sigida bɛ nɔba min bila an ka kɛnɛya la, kɛrɛnkɛrɛnnenya la an ka ninakili ni dusukun ni jolisiraw. Ni an ye o jɛɲɔgɔnya in faamuya ani ka fɛɛrɛw tigɛ walasa k’an ka kɛnɛya kɔlɔsi ani k’a lakana, an bɛ se ka dɛmɛ don dugukolo kɛnɛman na ani jamanaden kɛnɛmanw na. Nin don in ka kɛ hakilijigin ye ɲɛnamaya sabatili nafa kan, ani jɛkafɔ ka kan ka kɛ walasa k’an ka siniɲɛsigi lakana.
Ni an ye diɲɛ sigidako don hakili minɛ, an bɛ se ka baara kɛ walasa ka diɲɛ saniyalen, kɛnɛman sɔrɔ an yɛrɛw ni siniɲɛsigiw ye.
