ዓለማዊ መዓልቲ ኣከባቢ፡ ኣብ ጥዕና ልብን ስርዓተ ምስትንፋስን ዘለዎ ጽልዋ

ዓለማዊ መዓልቲ ኣከባቢ፡ ኣብ ጥዕና ልብን ስርዓተ ምስትንፋስን ዘለዎ ጽልዋ

ዓመታዊ 5 ሰነ ዝኽበር ዓለማዊ መዓልቲ ኣከባቢ፡ ኣገዳስነት ተፈጥሮኣዊ ከባቢናን ንምዕቃቡ ሓባራዊ ስጉምት ከምዘድሊን ዝገልጽ ኣገዳሲ መዘኻኸሪ እዩ። ናይዚ መዓልቲ ቀንዲ ትኹረት ንጉዳያት ከባቢ ምጉላሕን ዘላቒ ኣሰራርሓታት ምድንፋዕን ክኸውን እንከሎ፡ ኣብ መንጎ ጥዕና ከባብን ጥዕና ደቂ ሰባትን ዘሎ ዓሚቝ ምትእስሳር ምርዳእ እውን ወሳኒ እዩ፡ ብፍላይ ኣብ ዓውድታት ጽቡቕ ሂወት ልብን ስርዓተ ምስትንፋስን እዩ። እዚ ጽሑፍ’ዚ፡ ከባብያዊ ረቛሒታት ነዞም መዳያት ጥዕና ብኸመይ ከም ዝጸልውዎም ዝድህስስ ኮይኑ፡ ኣብ ትሕቲ ከባብያዊ ለውጢ ጥዕናና ምክትታልን ምሕላውን ኣገዳሲ ምዃኑ ዘጉልሕ እዩ።

ኣብ መንጎ ኣከባብን ጥዕናን ዘሎ ምትእስሳር

እንነብረሉ ሃዋህው ኣብ ጥዕናና ቀጥታዊ ጽልዋ ኣለዎ። ጽሩይ ኣየር፡ ማይን ሓመድን ንጽቡቕ ሂወትና መሰረታዊ ክኸውን ከሎ፡ ብከላን ምብስባስ ከባብን ግን ንጥዕና ዓቢ ሓደጋታት የስዕብ። ጽሬት ናይቲ እነስተንፍሶ ኣየር፡ እንሰትዮ ማይን እንበልዖ መግብን ኩሎም ብኩነታት ከባቢ ዝጽለዉ ኮይኖም፡ እዚ ድማ ብግዲኡ ንኣሰራርሓ ኣካላትናን ሓፈሻዊ ጥዕናናን ይጸልዎ።

ብከላ ኣየርን ጥዕና ስርዓተ ምስትንፋስን

ብከላ ኣየር ብደረጃ ዓለም ሓደ ካብቶም ንጥዕና ከባቢ ዝፈጥሩ ሓደጋታት እዩ። ከም ንጥረ ነገራት (PM)፡ ናይትሮጅን ዳይኦክሳይድ (NO2)፡ ሳልፈር ዳይኦክሳይድ (SO2)፡ ኦዞን (O3) ዝኣመሰሉ ብከላታት ናብ ውሽጢ ስርዓተ ምስትንፋስ ኣዕሚቖም ብምእታው ዝተፈላለየ ኣሉታዊ ሳዕቤናት ከስዕቡ ይኽእሉ። ንነዊሕ እዋን ነዞም ብከላታት ምቅላዕ ምስ ሕዱር ሕማማት ስርዓተ ምስትንፋስ ከም ኣዝማ፡ ሕዱር ዕንቅፋት ሳንቡእ (COPD)፡ ከምኡ’ውን መንሽሮ ሳንቡእ ዝተኣሳሰር እዩ።

·  ኣዝማ : ብኣየር ዝመሓላለፉ ብከላታት መጥቃዕቲ ኣዝማ ከበግሱን ምልክታት ከጋድዱን ይኽእሉ። ንጥረ ነገራት ብፍላይ ድማ PM2.5 ንመተሓላለፊ ኣየር ከቖጥዖም ይኽእል እዩ፣ እዚ ድማ ናብ ነድሪን ልዑል ተነቃፍነትን የስዕብ።

·  ሕዱር ዕንቅፋት ሕማም ሳንቡእ (COPD) : ንነዊሕ እዋን ንብከላታት ከም ትኪ ትምባኾ፣ ልቀት ኢንዱስትሪ፣ ከምኡ እውን ካብ ተሽከርከርቲ ዝወጽእ ትኪ ምቅላዕ ሕዱር ነድሪ መስመራት ኣየር ከስዕብ ይኽእል፣ እዚ ድማ ናብ COPD የስዕብ።

·  መንሽሮ ሳንቡእ : ገለ ብከላታት ከም ኣብ ልቀት ትራፊክ ዝርከቡ ፖሊሳይክሊክ ኣሮማቲክ ሃይድሮካርቦን (PAHs) ካርሲኖጀን ኮይኖም ንሓደጋ መንሽሮ ሳንቡእ ክውስኹ ይኽእሉ።

ጥዕና ልብን ስርዓተ ደምን ረቛሒታት ከባብን።

ጥዕና ልብን ስርዓተ ደምን እውን ብኩነታት ከባቢ ብዓቢኡ ይጽሎ። ብከላ ኣየር ንሳንቡእ ጥራይ ዘይኮነስ ኣብ ልብን ሰራውር ደምን ከቢድ ሳዕቤን ከም ዘለዎ መጽናዕትታት ይሕብሩ።

·  ወቕዒ ልብን ወቕዒን : ረቂቕ ንጥረ ነገራት (PM2.5) ናብ ደም ክኣቱ ይኽእል እዩ፣ እዚ ድማ ናብ ነድሪን ኦክሲዳቲቭ ጸቕጥን የስዕብ፣ እዚኦም ድማ ቅድመ-ኩነት ናይ ልብን ስርዓተ ደምን ፍጻመታት ከም ወቕዒ ልብን ወቕዒን እዮም።

·  ልዑል ጸቕጢ ደም : ሕዱር ንብከላ ኣየር ምቅላዕ ምስ ልዑል ጸቕጢ ደም ዝተኣሳሰር እዩ። ብከላታት ንሰራውር ደም ምጽባብ ብምግባር ኣብ ልቢ ዝህሉ ጽዕነት ስራሕ ብምውሳኽ ናብ ልዑል ጸቕጢ ደም ከብጽሑ ይኽእሉ።

·  ምጽባብ ሰራውር ደም : ብከላ ኣየር ንመስርሕ ምጽባብ ሰራውር ደም፡ ኣብ ሻምብቆታት ደም ምትእኽኻብ ጽላት የቀላጥፎ፡ እዚ ድማ ንሕማም ሻምብቆታት ደምን ካልእ ኩነታት ልብን ስርዓተ ደምን ከስዕብ ይኽእል።

ኣገዳስነት ክትትል ጥዕና

ከባብያዊ ረቛሒታት ኣብ ጥዕና ስርዓተ ምስትንፋስን ልብን ስርዓተ ደምን ዘለዎም ርኡይ ጽልዋ ኣብ ግምት ብምእታው፡ ምክትታል ጥዕና ቀዳምነት ምሃብ ኣገዳሲ እዩ። ስሩዕ መርመራን መርመራን ምልክታት ሕማም ብኣግኡ ንምፍላጥን ኣብ እዋኑ ምትእትታው ንምምችቻውን ክሕግዝ ይኽእል።

·  ምክትታል ጥዕና ስርዓተ ምስትንፋስ : ከም ስፓይሮሜትሪ ዝኣመሰሉ መርመራታት ስራሕ ሳንቡእ (PFTs) ንስራሕ ሳንቡእ ክግምግሙን ከም ኣዝማን COPDን ዝኣመሰሉ ኩነታት ብኣግኡ ክፈልጡ ይኽእሉ። ምክትታል ጽሬት ኣየርን ንብከላታት ምቅላዕ ምንካይን እውን ጥዕና ስርዓተ ምስትንፋስ ንምምሕዳር ክሕግዝ ይኽእል። ብተወሳኺ፡ ኔቡላይዘርስ መድሃኒት ብቐጥታ ናብ ሳንቡእ ብመልክዕ ረቂቕ ጭቃ ብምብጻሕ፡ ካብ ምልክታት ቅልጡፍን ውጽኢታውን ዕረፍቲ ብምርግጋጽ ኣብ ጥዕና ስርዓተ ምስትንፋስ ወሳኒ ተራ ይጻወቱ። ብፍላይ ንኣዝማን ኮፕድን ዘለዎም ውልቀሰባት ጠቐምቲ እዮም፣ ምኽንያቱ ብዕምቆት መድሃኒት ንምትንፋስ ስለ ዘመቻችኡ፣ ምትንፋስ ዘመሓይሹን ሓፈሻዊ ስራሕ ሳንቡእ ዘዕብዩን እዮም።

·  ምክትታል ጥዕና ልብን ስርዓተ ደምን : ስሩዕ ጸቕጢ ደም ምፍታሽ ፣ መጠን ኮሌስትሮልን ምክትታል ህርመት ልብን ኣብ ምክልኻልን ምምሕዳርን ሕማማት ልብን ስርዓተ ደምን ወሳኒ እዩ። ንቕሓት ብዛዕባ ከባብያዊ ረቛሒታትን ጽልዋኦምን ንሓደጋታት ንምቅላል ንምርጫታት ኣነባብራ ክመርሕ ይኽእል።

ዓለማዊ መዓልቲ ኣከባቢ፡ ጻውዒት ንስራሕ

ዓለማዊ መዓልቲ ኣከባቢ ኣብ መንጎ ከባብያውን ጥዕና ደቂ ሰባትን ዘሎ ዝተሓላለኸ ምትእስሳር ንቕሓት ንምዕባይ ከም ወሳኒ መድረኽ ኮይኑ የገልግል። ውልቀሰባት፡ ማሕበረሰባትን መንግስታትን ንኽልቲኡ ፕላኔትናን ንጽቡቕ ሂወትናን ዝሕሉ ዘላቒ ኣሰራርሓታት ክኽተሉ ዝጽውዕ ጻውዒት እዩ።

·  ውልቃዊ ስጉምቲ : ህዝባዊ መጓዓዝያ ብምጥቃም፣ ብኽነት ብምንካይ፣ ንከባቢ ዝምችኡ ፍርያት ብምድጋፍ ኣብ ብከላ ዝግበር ውልቃዊ ኣበርክቶ ምጉዳል።

·  ምትእስሳር ማሕበረሰብ : ኣብ ከባብያዊ ንጥፈታት ጽሬት፣ ምትካል ኣግራብ፣ ከምኡ’ውን ንቕሓት ዝህብ ወፍሪታት ብምስታፍ ኩነታት ከባቢ ከባቢ ንምምሕያሽ።

·  ምጉስጓስ ፖሊሲ : ብከላ ንምንካይ፣ ተሓዳሲ ጸዓት ንምድንፋዕን ተፈጥሮኣዊ ሃፍቲ ንምሕላውን ዝዓለሙ ፖሊሲታትን ስርዓታትን ምድጋፍ።

መደምደምታ

ጽምብል ዓለማዊ መዓልቲ ኣከባቢ ንተፈጥሮ ምድናቕ ጥራይ ዘይኮነስ ከባቢና ኣብ ጥዕናና ብፍላይ ድማ ኣብ ስርዓተ ምስትንፋስን ስርዓተ ልብን ዘለዎ ዓሚቝ ጽልዋ ምፍላጥ እዩ። ነዚ ምትእስሳር ብምርዳእን ጥዕናና ንምክትታልን ንምሕላውን ንጡፍ ስጉምትታት ብምውሳድን፡ ጥዑይ ፕላኔትን ጥዑይ ህዝብን ኣበርክቶ ክንገብር ንኽእል። እዛ መዓልቲ ኣገዳስነት ዘላቒ ናብራን ኣድላይነት ሓባራዊ ስጉምቲ መጻኢና ንምሕላው ዘዘኻኽር ትኹን።

መንፈስ ዓለማዊ መዓልቲ ከባቢ ብምሕቋፍ፡ ንገዛእ ርእስናን ንመጻኢ ወለዶታትን ዝጸረየትን ጥዑይን ዓለም ክንሰርሕ ንኽእል።