Xexeame ƒe Nutome Ŋuti Ŋkeke, si woɖuna ƒe sia ƒe le June 5 lia dzi la nye ŋkuɖodzinu vevi aɖe na míaƒe dzɔdzɔmenu siwo ƒo xlã mí ƒe vevienyenye kple alesi wòhiã be woawɔ nu ɖekae atsɔ akpɔ wo ta. Togbɔ be nusi koŋ ŋu wotsia dzi ɖo le ŋkeke sia mee nye be woahe susu ayi nutomenyawo dzi eye woado nuwɔna siwo li tegbee ɖe ŋgɔ hã la, ele vevie ŋutɔ hã be woase kadodo deto si le nutome ƒe lãmesẽ kple amegbetɔ ƒe lãmesẽ dome gɔme, vevietɔ le dzitodzito kple gbɔgbɔtsixe ƒe nyonyo ƒe nyawo me. Nyati sia ku nu me tsitotsito le alesi nutomenuwo kpɔa ŋusẽ ɖe lãmesẽ ƒe akpa siawo dzii ŋu eye wòte gbe ɖe alesi wòle vevie be míalé ŋku ɖe míaƒe lãmesẽ ŋu ahakpɔ eta le nutome ƒe tɔtrɔwo me dzi.
Kadodo si Le Nutome Kple Lãmesẽ Dome
Nuto si me míele kpɔa ŋusẽ ɖe míaƒe lãmesẽ dzi tẽ. Ya, tsi, kple anyigba dzadzɛwo nye nu vevi siwo ana míaƒe nyonyo, evɔ ɖiƒoƒo kple nutome ƒe gbegblẽ dea afɔku gã aɖe na míaƒe lãmesẽ. Nutoa me ƒe nɔnɔmewo kpɔa ŋusẽ ɖe ya si míegbɔna, tsi si míenona, kple nuɖuɖu siwo míeɖuna ƒe nyonyome dzi, eye esia hã kpɔa ŋusẽ ɖe míaƒe ŋutilã ƒe dɔwɔwɔ kple lãmesẽ bliboa dzi.
Yame ƒe Ðiƒoƒo Kple Yagbɔgbɔ ƒe Lãmesẽ
Ðiƒoƒo ya nye nusiwo gblẽa nu le nutome ƒe lãmesẽ ŋu vevie wu le xexeame katã la dometɔ ɖeka. Ðiƒoƒonuwo abe nu suesuesuewo (PM), nitrogen dioxide (NO2), sulfur dioxide (SO2), kple ozone (O3) ate ŋu age ɖe gbɔgbɔtsixe ƒe dɔwɔwɔ me goglo, si ahe nu gbegblẽ vovovowo vɛ. Ðiƒoƒo siawo ƒe amedzidzedze ɣeyiɣi didi do ƒome kple gbɔgbɔmedɔléle siwo nɔa anyi didi abe asrã, aklãdɔléle si xea mɔ na dɔlékuiwo (COPD), kple aɖuɖɔtoemekansa.
· Asrã : Ðiƒoƒo siwo tso ya me ate ŋu ahe asrã ƒe amedzidzedze vɛ eye wòana dzesiawo nagado gã ɖe edzi. Nu suesuesuewo, vevietɔ PM2.5, ate ŋu ado dziku na yaƒoƒomɔ̃wo, si ana woaxɔ dɔdzẽ eye woƒe seselelãmewo nadzi ɖe edzi.
· Aklãdɔléle si xea mɔ na ame (COPD) : Ne ame nɔa ɖiƒoƒonuwo abe atama ƒe dzudzɔ, dɔwɔƒewo ƒe ya si dona le lãme na ame, kple ʋuwo ƒe ya si dona le ʋu me ɣeyiɣi didi aɖe la, ate ŋu ana yaƒoƒomɔ̃wo naxɔ abi atraɖii, si ana ame naxɔ COPD.
· Aklãdɔ : Ðiƒoƒo aɖewo, abe polycyclic aromatic hydrocarbons (PAH) siwo le ʋuwo ƒe ya si dona le ʋuwo me ene, hea kansa vɛ eye woate ŋu ana aɖuɖɔtoemekansa ƒe afɔkua nadzi ɖe edzi.
Dzitodzitowo ƒe Lãmesẽ Kple Nutome ƒe Nɔnɔmewo
Nutoa me ƒe nɔnɔmewo hã kpɔa ŋusẽ ɖe dzitodzitowo ƒe lãmesẽ dzi vevie. Numekukuwo ɖee fia be menye ɖeko ɖiƒoƒo ya gblẽa nu le lãkusiwo ŋu ko o, ke egblẽa nu le dzi kple ʋukawo hã ŋu vevie.
· Dzidɔ kple Ʋusɔgbɔdɔ : Nu suesuesue suesuesuewo (PM2.5) ateŋu age ɖe ʋukawo me, si ahe dɔdzẽ kple oxidative stress vɛ, siwo nye dzitodzito me nudzɔdzɔwo abe dzidɔ kple ʋusɔgbɔdɔ ene ƒe ŋgɔdonyawo.
· Ʋusɔgbɔdɔ : Ya ƒe ɖiƒoƒo atraɖii do ƒome kple ʋu ƒe sisi. Ðiƒoƒo ate ŋu ana ʋukawo naxe, si ana dɔ nadzi ɖe edzi eye wòana ʋusɔgbɔdɔ nadze ame dzi.
· Ʋukawo ƒe ʋuʋu : Ya ƒe ɖiƒoƒo nana ʋukawo ƒe ʋuʋu kabakaba, ʋukawo ƒe ƒuƒoƒo ɖe ʋukawo me, si ate ŋu ahe dzitodzito me dɔléle kple dzitodzito me dɔléle bubuwo vɛ.
Lãmesẽnyawo Dzi Kpɔkpɔ ƒe Vevienyenye
Ne míebu ŋusẽ gã si nutomenuwo kpɔna ɖe gbɔgbɔ kple dzitodzito ƒe lãmesẽ dzi ta la, ele vevie be woatsɔ lãmesẽ dzi kpɔkpɔ aɖo nɔƒe gbãtɔ. Dodokpɔ kple dodokpɔ edziedzi ate ŋu akpe ɖe ame ŋu woade dzesi dɔléle ƒe dzesiwo kaba eye wòana nudede dɔa me le ɣeyiɣi nyuitɔ dzi nanɔ bɔbɔe.
· Yagbɔgbɔ ƒe Lãmesẽ Dzi Kpɔkpɔ : Aklã ƒe dɔwɔwɔ dodokpɔ (PFTs), abe spirometry ene, ateŋu ada aklã ƒe dɔwɔwɔ kpɔ eye wòade dzesi nɔnɔmewo abe asrã kple COPD kaba. Ya ƒe nyonyome dzi kpɔkpɔ kple ɖiƒoƒonuwo dzi ɖeɖe kpɔtɔ ate ŋu akpe ɖe ame ŋu hã be woakpɔ gbɔgbɔtsixe ƒe lãmesẽ dzi. Tsɔ kpe ɖe eŋu la, . nebulizers wɔa akpa vevi aɖe le gbɔgbɔtsixe ƒe lãmesẽ me to atikewo tsɔtsɔ yi lãkusiwo me tẽ le aŋɔ nyui aɖe ƒe nɔnɔme me, si wɔnɛ be wokpɔa gbɔdzɔe kabakaba eye wòwɔa dɔ nyuie tso dzesiwo me. Woɖea vi na ame ɖekaɖeka siwo ŋu asrã kple COPD le koŋ, elabena wonaa atikewo gbɔgbɔ deto wu, gbɔgbɔ nyona ɖe edzi, eye wonaa lãkusi bliboa ƒe dɔwɔwɔ nyona ɖe edzi.
· Dzitodzitowo ƒe Lãmesẽ Dzi Kpɔkpɔ : Edziedzi ʋu ƒe sisi dodokpɔ , ʋumemi ƒe agbɔsɔsɔ, kple dzi ƒe tsotso dzi kpɔkpɔ le vevie ŋutɔ le mɔxexe ɖe dzitodzito me dɔlélewo nu kple wo dzi kpɔkpɔ me. Nutoa me ƒe nɔnɔmewo kple ŋusẽ si wokpɔna ɖe ame dzi ŋuti sidzedze ate ŋu afia mɔ agbenɔnɔ ƒe tiatia be woaɖe afɔkuwo dzi akpɔtɔ.
Xexeame ƒe Nutome Ŋuti Ŋkeke: Yɔyɔ be woawɔ nu
Xexeame ƒe Nutome Ŋuti Ŋkeke nye mɔnu vevi aɖe si dzi woato ana amewo nanya nu tso kadodo sesẽ si le nutome kple amegbetɔ ƒe lãmesẽ dome ŋu. Enye yɔyɔ be woawɔ nu na ame ɖekaɖekawo, nutoawo, kple dziɖuɖuwo be woawɔ nuwɔna siwo li tegbee siwo akpɔ míaƒe ɣletinyigba la kple míaƒe nyonyo siaa ta.
· Ame Ðekaɖeka ƒe Afɔɖeɖe : Ðe ame ŋutɔ ƒe nudzɔdzɔ ɖe ɖiƒoƒo ŋu dzi kpɔtɔ to dutoƒoʋuwo zazã, gbeɖuɖɔ dzi ɖeɖe kpɔtɔ, kple kpekpeɖeŋu nana nusiwo megblẽa nu le nutome ŋu o me.
· Nutoa me tɔwo ƒe gomekpɔkpɔ le eme : Gomekpɔkpɔ le nutoa me dzadzɛnyenyedɔwo, atiwo dodo, kple nyanyananadɔwo me be woana nutoa me ƒe nutome ƒe nɔnɔmewo nanyo ɖe edzi.
· Ðoɖowo Taʋiʋli : Do alɔ ɖoɖowo kple ɖoɖo siwo ƒe taɖodzinue nye be woaɖe ɖiƒoƒo dzi akpɔtɔ, ado ŋusẽ yeyewo ɖe ŋgɔ, eye woakpɔ dzɔdzɔmenunɔamesiwo ta.
Nyanuwuwuw
Xexeame ƒe Nutome Ŋuti Ŋkeke ɖuɖu menye ŋudzedzekpɔkpɔ ɖe dzɔdzɔmenuwo ŋu ko o, ke boŋ enye dzesidede ŋusẽ gã si míaƒe nutoa kpɔna ɖe míaƒe lãmesẽ dzi, vevietɔ míaƒe gbɔgbɔtsixe kple dzitodzitowo. Ne míese kadodo sia gɔme eye míeɖe afɔ do ŋgɔ be míalé ŋku ɖe míaƒe lãmesẽ ŋu ahakpɔ eta la, míate ŋu akpe asi ɖe ɣletinyigba si le lãmesẽ me wu kple ameha si le lãmesẽ me ŋu. Mina ŋkeke sia nanye ŋkuɖodzinu na agbenɔnɔ si li tegbee ƒe vevienyenye kple alesi wòhiã be míawɔ nu ɖekae atsɔ akpɔ míaƒe etsɔme ta.
Ne míexɔ Xexeame ƒe Nutome Ŋkeke ƒe gbɔgbɔ la, míate ŋu awɔ dɔ be xexe si le dzadzɛ, si le lãmesẽ me nanɔ mía ɖokui kple dzidzime siwo gbɔna.
